આજનું પંચાંગ — તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ

પંચાંગનાં પાંચ અંગ — તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ — અને દરેક કઈ ગણતરીમાંથી નીકળે છે. તિથિ ૧૨ અંશ, નક્ષત્ર ૧૩°૨૦′, કરણ અર્ધી તિથિ. લાહિરી અયનાંશ પર આધારિત.

panchang, aaj ka panchang, today panchang, tithi, nakshatra, yoga, karana

પંચાંગ શબ્દનો અર્થ જ પાંચ અંગ — તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. આમાંથી ચાર ગાણિતિક છે: તિથિ એટલે ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેનું ૧૨ અંશનું અંતર, નક્ષત્ર ૧૩°૨૦′, યોગ પણ ૧૩°૨૦′, અને કરણ અર્ધી તિથિ એટલે ૬ અંશ.

પંચાંગને ઘણી વાર "આજના શુભ-અશુભ સમયની યાદી" સમજવામાં આવે છે, પણ તે તેનું પરિણામ છે, વ્યાખ્યા નહીં. વ્યાખ્યા એ છે કે પાંચ અંગોમાંથી દરેક આકાશનું એક ચોક્કસ માપ છે, અને એ માપ રોજ બદલાય છે કારણ કે ચંદ્ર અને સૂર્ય ચાલતા રહે છે. એટલે જ એક જ તારીખનું પંચાંગ જુદાં શહેરોમાં થોડું જુદું હોય છે — સૂર્યોદય બદલાય છે.

સૌથી વધુ ગૂંચવણ યોગ બાબતે થાય છે. તિથિ ચંદ્ર અને સૂર્યના તફાવતમાંથી નીકળે છે, પણ યોગ બંનેના સરવાળામાંથી — એટલે તેમનાં સ્થાન ઉમેરાય છે, બાદ થતાં નથી. એટલે તિથિ અને યોગ એકસાથે બદલાતાં નથી, અને અહીં જ લોકપ્રિય લખાણ સૌથી વધુ ભૂલ કરે છે.

કરણ સૌથી સરળ અને સૌથી ઓછું સમજાયેલું છે: તે અર્ધી તિથિ છે. એક તિથિ ૧૨ અંશની, તેથી કરણ ૬ અંશનું, અને એટલે જ એક તિથિમાં બરાબર બે કરણ આવે છે. ત્રીસ તિથિનાં સાઠ કરણ-સ્થાન થાય છે, જે અગિયાર નામોથી ભરાય છે — ચાર સ્થિર અને સાત ચર.

પંચાંગનાં પાંચ અંગ — અને દરેકનું ગણિત

અંગ	વિસ્તાર	કુલ સંખ્યા	શેમાંથી નીકળે છે
તિથિ	12°	30	તિથિ — ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેનું કોણીય અંતર, દર ૧૨ અંશે એક. પૂર્ણ ચક્રમાં ત્રીસ તિથિ — પંદર શુક્લ પક્ષની, પંદર કૃષ્ણ પક્ષની.
વાર	—	7	વાર — સૂર્યોદયથી સૂર્યોદય સુધીનો દિવસ. અંશ પરથી નહીં પણ સમય પરથી ગણાતું આ એકમાત્ર અંગ; એટલે મધ્યરાત્રિએ વાર બદલાતો નથી.
નક્ષત્ર	13°20′	27	નક્ષત્ર — ચંદ્ર જે ૧૩°૨૦′ના ખંડમાં છે. સત્તાવીસ નક્ષત્ર પૂરા ૩૬૦ અંશ ભરે છે.
યોગ	13°20′	27	યોગ — ચંદ્ર અને સૂર્યનાં સ્થાનનો સરવાળો, દર ૧૩°૨૦′ એ એક. સત્તાવીસ યોગ હોય છે. યાદ રહે: અહીં સરવાળો છે, બાદબાકી નહીં.
કરણ	6°	60	કરણ — અર્ધી તિથિ, એટલે ૬ અંશ. એક તિથિમાં બે કરણ; ત્રીસ તિથિમાં સાઠ કરણ-સ્થાન, અગિયાર નામોથી ભરાયેલાં.

વાર અંશ પરથી નહીં, સૂર્યોદયથી ગણાય છે

એક પક્ષની પંદર તિથિઓ

1. પ્રતિપદા
2. દ્વિતીયા
3. તૃતીયા
4. ચતુર્થી
5. પંચમી
6. ષષ્ઠી
7. સપ્તમી
8. અષ્ટમી
9. નવમી
10. દશમી
11. એકાદશી
12. દ્વાદશી
13. ત્રયોદશી
14. ચતુર્દશી
15. પૂર્ણિમા / અમાસ

શુક્લ પક્ષ · કૃષ્ણ પક્ષ

શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ

• ત્રીસ તિથિ બે પક્ષમાં વહેંચાયેલી છે. શુક્લ પક્ષ અમાસ પછી શરૂ થઈ પૂર્ણિમાએ પૂરો થાય છે — તેમાં ચંદ્ર વધે છે. કૃષ્ણ પક્ષ પૂર્ણિમા પછી શરૂ થઈ અમાસે પૂરો થાય છે — તેમાં ઘટે છે.
• બંને પક્ષની ચૌદ તિથિનાં નામ એક જ છે; ફક્ત પંદરમી જુદી — શુક્લમાં પૂર્ણિમા, કૃષ્ણમાં અમાસ. એટલે માત્ર "એકાદશી" કહેવાથી કઈ તે સ્પષ્ટ થતું નથી; પક્ષ કહેવો પડે.
• એક તિથિ હંમેશાં એક દિવસ જેટલી હોતી નથી. ચંદ્રની ગતિ અસમાન હોવાથી કોઈ તિથિ ૨૦ કલાકની હોઈ શકે અને કોઈ ૨૬ની. એટલે જ ક્યારેક એક તિથિ છૂટી જાય છે (ક્ષય) અને ક્યારેક બે દિવસ ચાલે છે (વૃદ્ધિ).

આ પાનું તમને શું કહી શકતું નથી

• આ પાનું પંચાંગની ગણતરી સમજાવે છે; આજની તિથિ કે નક્ષત્ર કહેતું નથી. એ મૂલ્યો તારીખ, સમય અને સ્થળ ત્રણેય પર આધારિત છે.
• સૂર્યોદય સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે, તેથી એક જ દિવસનું પંચાંગ અમદાવાદ અને ચેન્નઈમાં એક નથી.
• અહીંની બધી ગણતરી નિરયન (લાહિરી અયનાંશ) છે. સાયન પદ્ધતિથી નક્ષત્ર અને તિથિનાં મૂલ્યો જુદાં આવશે.
• પંચાંગ દિવસનું સામાન્ય માપ છે, તમારી કુંડળીનું નહીં. મોટા નિર્ણય માટે તમારી દશા અને ગોચર પણ જોવાય છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

પંચાંગનાં પાંચ અંગ કયાં?

તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. "પંચાંગ" શબ્દનો અર્થ જ "પાંચ અંગ" છે. આમાંથી ચાર આકાશના અંશમાંથી નીકળે છે અને ફક્ત વાર સમય પરથી — સૂર્યોદયથી સૂર્યોદય.

તિથિ કેવી રીતે કઢાય છે?

ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેના કોણીય અંતર પરથી. દર ૧૨ અંશના અંતરે એક તિથિ પૂરી થાય છે, તેથી પૂરા ૩૬૦ અંશમાં ત્રીસ તિથિ થાય છે — પંદર શુક્લ પક્ષની અને પંદર કૃષ્ણ પક્ષની.

યોગ અને તિથિમાં શું ફરક?

તિથિ ચંદ્ર-સૂર્યના તફાવતમાંથી નીકળે છે, યોગ બંનેના સરવાળામાંથી. તેથી તે એકસાથે બદલાતાં નથી. યોગ સત્તાવીસ છે અને દરેક ૧૩°૨૦′નો.

તિથિ ક્ષય અને તિથિ વૃદ્ધિ એટલે શું?

ચંદ્રની ગતિ અસમાન હોવાથી તિથિની લંબાઈ બદલાય છે. કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદય વચ્ચે જ પૂરી થઈ જાય તો તે કોઈ દિવસની તિથિ બનતી નથી — આ ક્ષય. બે સૂર્યોદય સુધી ચાલે તો વૃદ્ધિ.

સ્વિસ એફેમેરિસ અને લાહિરી અયનાંશથી ગણતરી · સમીક્ષા તારીખ 2026-08-07